૧. લોક, અલોક અને સંસારની વ્યાખ્યા:
- મહારાજ સાહેબ શરૂઆતમાં ‘લોક’ અને ‘અલોક’ની વાત કરે છે. જીવ અને પુદ્ગલ જ્યાં ગતિ અને સ્થિતિ કરે છે તેને ‘લોક’ કહેવાય છે, બાકીનો ભાગ ‘અલોક’ છે.
- સંસારની વ્યાખ્યા: ‘સરક’ એનું નામ સંસાર. જ્યાં તમે એક જગ્યાએ સ્થિર રહી ન શકો અને સતત સરકતા (બદલાતા) રહેવું પડે તે સંસાર છે.
૨. સંસારના ૫ પ્રકારો (ઉદાહરણો સાથે):
- દ્રવ્ય સંસાર: એક દ્રવ્ય બીજા દ્રવ્ય પાસે જાય તે. ઉદાહરણ: રોટલી દાળમાં જાય. પૂજાના વસ્ત્રો પહેર્યા હોય અને પછી બજારના વસ્ત્રો પહેરો (દ્રવ્ય બદલાયું). સ્કૂટર પરથી બાઈક પર આવો.
- ક્ષેત્ર સંસાર: જગ્યા બદલાવી. ઉદાહરણ: ઘાટકોપરથી નીકળીને મુલુંડ જવું.
- કાળ સંસાર: સમય અને ઋતુઓની અસર. ઉદાહરણ: કોઈ કહે કે મને ઉનાળાની ગરમીમાં સારું નથી રહેતું, પણ શિયાળામાં સારું રહે છે. (અહીં સમયની અસર છે).
- ભવ સંસાર: ચાર ગતિમાં ભટકવું – દેવ ગતિ, નરક ગતિ, તિર્યંચ ગતિ અને મનુષ્ય ગતિ.
- ભાવ સંસાર: માનસિકતા જે પ્રત્યેક ક્ષણે બદલાય છે. ઉદાહરણ: ચા સારી પણ દૂધ બેકાર, મલાડ સારું પણ ડોમ્બિવલી બેકાર. જૂની વસ્તુ ખરાબ અને નવી વસ્તુ સારી – આ અંદર ચાલતું એનાલિસિસ એ ‘ભાવ સંસાર’ છે.
૩. કેવળજ્ઞાની અને કર્મોનો કંટ્રોલ:
- મહારાજ સાહેબ સમજાવે છે કે, પહેલા ચાર સંસાર (દ્રવ્ય, ક્ષેત્ર, કાળ, ભવ) તો કેવળજ્ઞાની ભગવંતોને પણ હોય છે. છતાં તેમનો મોક્ષ કોઈ રોકી શકતું નથી કારણ કે તેમની પાસે પાંચમો ‘ભાવ સંસાર’ નથી હોતો.
- કર્મનો અધિકાર ક્યાં છે? મને દૂધ મળશે કે ચા, હું ડોમ્બિવલી રહીશ કે મલાડ, હું દેવ ગતિમાં જઈશ કે નરક ગતિમાં… આ બધું નક્કી કરવાનો અધિકાર ‘કર્મ સત્તા’ પાસે છે.
- મારો અધિકાર ક્યાં છે? ગમે તેવી પરિસ્થિતિમાં મારે કેવો ‘ભાવ’ રાખવો, ત્યાં કર્મ સત્તાનો કોઈ અધિકાર નથી. મારો ભાવ એ 100% મારા કંટ્રોલમાં છે. કર્મ મારું દ્રવ્ય, ક્ષેત્ર કે કાળ બદલી શકશે પણ મારા ભાવો નહિ બદલી શકે.
૪. પાલીતાણા અને ફ્લેટનું ઉદાહરણ (કર્મ બંધ):
- માત્ર પાલીતાણા ગયા એટલે સારા જ કર્મો બંધાશે એવી કોઈ ગેરંટી નથી. પાલીતાણા જઈને પણ તમારા ભાવ કેવા છે તેના પર કર્મ બંધાય છે.
- તમે 4 BHK ના ફ્લેટમાં રહો છો એટલે તમારા ખરાબ જ કર્મ બંધાશે એવી પણ કોઈ ગેરંટી નથી.
- ઉપદેશ માળાનો શ્લોક: ભગવાન મહાવીરના હસ્તે દીક્ષિત શ્રી ધર્મદાસ ગણીજી મહારાજ ‘ઉપદેશ માળા’ ગ્રંથમાં લખે છે – “જમ જમ સમચમ જીવ, જે ભાવે તે સમચ સુનદગમ…” (જે સમયે જેવો ભાવ, તેવો કર્મ બંધ). વિચારને અમલમાં મુકો કે ન મુકો, પણ વિચાર આવ્યો એટલે કર્મ બંધાઈ ગયું.
૫. મન ‘લાઈટ’ નથી, ‘ટોર્ચ’ છે (અતિ મહત્વનું ઉદાહરણ):
- મહારાજ સાહેબ કહે છે કે ખરાબ વિચારો આપણી પરમિશન વગર ક્યારેય આવતા જ નથી.
- ઉદાહરણ: રૂમમાં રહેલી ટ્યુબલાઈટનો પ્રકાશ બધે જ ફેલાય છે, જેના પર આપણો કંટ્રોલ નથી. પણ ટોર્ચ (Torch) નું એવું નથી. ટોર્ચ ત્યાં જ પ્રકાશ ફેંકે છે જ્યાં તમે તેને ફોકસ કરો.
- જો તમે ટોર્ચ કચરાના ઢગલા પર કરશો તો કચરો જ દેખાશે, અને બગીચા પર કરશો તો બગીચો દેખાશે. મન એ ટોર્ચ છે. તે ન્યુટ્રલ (તટસ્થ) છે. આપણે જ્યાં ફોકસ કરવા માંગીએ ત્યાં જ મન જાય છે.
૬. રમેશના અકસ્માતનું ઉદાહરણ (ભાવ પર કંટ્રોલની સાબિતી):
- ધારો કે તમારા મિત્રનું નામ ‘રમેશ’ છે. તમે રસ્તા પર ચાલી રહ્યા છો અને તમને કોઈ કહે કે “૧ કિલોમીટર દૂર રમેશનો અકસ્માત થયો છે”. તમારી પ્રતિક્રિયા શું હશે? તમે દોડવા લાગશો, ગભરાઈ જશો.
- તમે દોડતા હોય અને સામેથી કોઈ આવીને કહે કે “તમે કેમ દોડો છો? અકસ્માત તમારા મિત્ર રમેશનો નથી થયો, આ તો કોઈ બાજુવાળો રમેશ છે.”
- આ સાંભળતા જ તમારી દોડવાની ગતિ અટકી જશે અને ઈમોશનલ એટેક ખતમ થઈ જશે! અકસ્માત તો થયો જ છે, પણ તમારો ભાવ કોણે બદલ્યો? તમે જાતે જ બદલ્યો.
૭. અધિકરણ, ઉપકરણ અને અંતઃકરણ:
- અધિકરણ: જે તમને દુર્ગતિમાં લઈ જાય.
- ઉપકરણ: જે તમને સદગતિમાં લઈ જવાની તાકાત રાખે (જેમ કે પૂજાના કપડાં, પૂજાની પેટી).
- અંતઃકરણ: તમારો ભાવ / મન.
- જો તમારો પેન્ટ-શર્ટ એકદમ બ્રાન્ડેડ હોય, તમારું ફર્નિચર ટોપ ક્લાસ હોય, પણ ભગવાનની પૂજા કરવાના કપડાં અને સાધનો સાવ ભંગાર હોય તો તમારો ભાવ ક્યારેય પૂજામાં નહિ લાગે. ઉપકરણ સારા હોય તો જ અંતઃકરણ ઉચ્ચ રહે.
૮. સોનાની વાટકીવાળા વિમલભાઈનું ઉદાહરણ (ભિવંડી):
- ભિવંડીમાં મેઘનગર ખાતે મોક્ષરત્ન મહારાજના પિતાજી (કલ્યાણ રત્ન વિજયજી) નું ચાતુર્માસ હતું. ત્યાં વિમલ નામના શ્રાવક હતા.
- મહારાજ સાહેબ ખાસ વિમલભાઈના ‘ઉપકરણ’ જોવા ગયા. વિમલભાઈ પાસે ભગવાનની પૂજા માટે વાટકી, થાળી, ચામર, દર્પણ અને તાળાની ચાવી પણ સોનાની હતી!
- મહારાજ સાહેબે પૂછ્યું: “વિમલ, વાટકી ધોવા મુકે ત્યારે જીવ ઊંચો નથી રહેતો કે આ સોનાની વાટકી કોઈ લઈ જશે તો?”
- વિમલભાઈનો જવાબ: “મહારાજ સાહેબ, હું બિલકુલ બેફિકર છું. મારો ભાવ પૂજામાં જ હોય છે. મારા કપડાં, ઘડિયાળ સ્પેર (વધારાના) હોય તો ભગવાનની વાટકી કેમ નહિ? મેં ત્રણ-ચાર સોનાની વાટકીઓ વધારાની રાખી છે. એક ગુમ થાય તો બીજે દિવસે બીજી લઈ લેવાની.”
- આ ઉત્તમ અંતઃકરણનું પરિણામ એ આવ્યું કે વિમલભાઈ અને તેમનો આખો પરિવાર (પત્ની અને દીકરાઓ) ચારિત્રના માર્ગે (દીક્ષાના માર્ગે) આગળ વધ્યા.
- શીખ: ભગવાનને ત્યાં સાવ ભિખારી બનીને ખાલી હાથે ન જવું. શ્રેષ્ઠ ઉપકરણો વાપરવા.
૯. સુરતના ૫ લાખના પેઇન્ટિંગનું ઉદાહરણ (Price vs Value):
- મહારાજ સાહેબ સુરતમાં એક ભક્તના ઘરમાં ‘સમવસરણ’ નું દાન આપતા ભગવાન મહાવીરનું એક અદભુત પેઇન્ટિંગ જોવા ગયા.
- ફોટો જોઈને મહારાજ સાહેબ સ્તબ્ધ રહી ગયા. ભગવાનની આંખો એટલી નીચી અને પવિત્ર હતી કે દુનિયાભરના વિકારો ખતમ થઈ જાય.
- તેમણે જાણ્યું કે એક બ્રાન્ડેડ પેઈન્ટર પાસે તે શ્રાવકે આ ચિત્ર ૫ લાખ રૂપિયામાં બનાવડાવ્યું હતું!
- મહારાજ સાહેબ સમજાવે છે: સંસારી મન હંમેશા વસ્તુની કિંમત (Price) જુએ છે, પણ ધર્મી મન તેનું મૂલ્ય (Value) જુએ છે.
- ઉદાહરણ: રસ્તા પર લાગેલા એક અશ્લીલ સિનેમાના પોસ્ટરની કિંમત ૧૦૦ કે ૫૦૦ રૂપિયા હશે, પણ તેનું Value શૂન્ય છે કારણ કે તે તમને શૈતાન બનાવી દેશે. ભગવાનના ફોટા કે ઉપકરણની કિંમત ગમે તેટલી હોય, તેનું Value તમને ભગવાન બનાવી શકે છે.
૧૦. દાંડિયાના ગ્રાઉન્ડ vs મંદિરના વાઈબ્રેશન:
- નવરાત્રીમાં દાંડિયાના મંડપમાં કે ગ્રાઉન્ડમાં જાવ તો ત્યાં તમને ગરબાના સ્ટેપ્સ જ યાદ આવશે. પણ પ્રભુના મંદિરમાં જશો તો ત્યાંના વાઈબ્રેશન જ અલગ હશે. માટે ઘરે સામાયિક કરવા કરતા ઉપાશ્રય કે મંદિરમાં જઈને ધર્મ કરવાથી ‘નિમિત્ત’ ના કારણે ભાવો ઉચ્ચ રહે છે.
૧૧. ટ્રાફિકમાં સાઈડ ન મળવાનું ઉદાહરણ:
- તમે ગાડી લઈને જતા હોવ, તમે સાઈડ માંગો છતાં સામેવાળો સાઈડ ન આપે તો મન ન બગાડવું. આધ્યાત્મ જગતમાં ‘મનનું બગડવું’ એ સૌથી ભયંકર નુકસાન છે. ગાડીને કે સોફાસેટને નુકસાન થાય તે પરવડશે, પણ મનને નુકસાન ન થવા દેવું.
૧૨. રાજકોટના મંજુલાબેનની અદભુત સમાધિનું ઉદાહરણ (સૌથી મોટું ઉદાહરણ):
- ૪૯ વર્ષ પહેલાની વાત છે. રાજકોટના છગનભાઈના પુત્રવધૂ (દીકરાની વહુ) મંજુલાબેન, જેમની ઉંમર માત્ર ૨૮ વર્ષ હતી, તેમને લાસ્ટ સ્ટેજનું કેન્સર હતું.
- છગનભાઈએ દીકરીના ભાવો ન બગડે તે માટે તેમને કેન્સર છે તે વાત અંત સુધી છુપાવી. જો તેમને ખબર પડે કે મૃત્યુ નજીક છે તો તેમને તેમની ૪ દીકરીઓની ચિંતા થવા લાગે અને સમાધિ બગડે.
- છગનભાઈએ મંજુલાબેનના રૂમમાંથી ટીવી, સોફાસેટ જેવા બધા જ ભૌતિક સાધનો કાઢી નાખ્યા. રૂમમાં માત્ર કટાસણું, મુહપત્તિ અને ધાર્મિક ઉપકરણો જ રાખ્યા, જેથી આંખ ખુલે ત્યારે ધર્મ જ દેખાય.
- તેમનો દિયર રોજ સવારે ૯ થી ૧૦ હાર્મોનિયમ અને તબલા સાથે ભગવાનના સ્તોત્ર ગાતો. મહારાજ સાહેબ રોજ ૩ કલાક તેમને ધર્મ સંભળાવવા જતા.
- છેલ્લા દિવસે વહેલી સવારે ૪ વાગ્યે મહારાજ સાહેબને બોલાવવામાં આવ્યા. આંખો બંધ હતી, શ્વાસ ચાલતા હતા, પણ ચહેરા પર ગજબની શાંતિ હતી. મંજુલાબેને કોઈપણ જાતની તડપ કે પીડા વિના, ભગવાનના શાસનની હાજરીમાં અત્યંત શાંતિથી (સમાધિ મરણ) દેહ છોડ્યો.
- શીખ: એક સસરાએ પોતાની વહુના ‘ભાવ’ સાચવવા માટે કેવું વાતાવરણ ઊભું કર્યું તે આ ઉદાહરણમાંથી શીખવા મળે છે. ધંધો કે દુકાન બંધ રાખવી પડે તો વાંધો નહિ, પણ પરિવારના સભ્યોના ભાવ ન બગડવા દેવા.
૧૩. બાળમુનિ (પદ્મ બુદ્ધિસાગરજી) અને પુસ્તક પર પાણી ઢોળાવાનું ઉદાહરણ:
- ૫૦ વર્ષ પહેલાં નવસારીના ચાતુર્માસની વાત છે. આચાર્ય પદ્મ બુદ્ધિસાગરજી તે સમયે ૮-૯ વર્ષની ઉંમરના બાળમુનિ હતા.
- મહારાજ સાહેબે ‘ધર્મ રત્ન પ્રકરણ’ નામના ગ્રંથ પર ખુબ મહેનત કરીને ફૂલસ્કેપના ૧૬ પેજ લખ્યા હતા. ટેબલ પર મૂકેલા તે ૧૬ પેજ પર બાળમુનિએ અજાણતા પાણી ઢોળી દીધું અને બધી મહેનત પર પાણી ફરી વળ્યું!
- બાળમુનિને તો ખબર પણ નહોતી કે શું નુકસાન થયું છે, તેઓ તો હસતા હતા. મહારાજ સાહેબે તે બાળમુનિને ખીજાવવાના બદલે હસીને પોતાની પાસે બોલાવ્યા.
- શીખ: કાગળ બગડ્યા તેનો વાંધો નહીં, પણ પોતાનો “ભાવ” અને સંયમ ન બગડે તેનું તેમણે ધ્યાન રાખ્યું. જે બની ગયું છે કે બગડી ગયું છે, તે પાછું આવવાનું નથી, તો તેના માટે ભાવો કેમ બગડવા દેવા?
૧૪. જેનું સોલ્યુશન નથી તેને પ્રોબ્લેમ માનવાનું બંધ કરો (સૂર્યાસ્તનું ઉદાહરણ):
- મહારાજ સાહેબ કહે છે: “જે પ્રોબ્લેમનું કોઈ સોલ્યુશન (ઉકેલ) નથી, તેને પ્રોબ્લેમ માનવાનું જ બંધ કરી દો.”
- ઉદાહરણ: સૂર્યાસ્ત થાય છે. તમે ઈચ્છો તો પણ સૂર્યને રોકી શકતા નથી. તેમાં કોઈ સોલ્યુશન નથી, તેથી તમે મન નથી બગાડતા અને સહજ સ્વીકાર કરી લો છો. બસ, જીવનની ઘટનાઓમાં પણ આ જ નિયમ લાગુ કરો.
૧૫. બોઈલર ફાટવા અને પત્નીના પિયર જવાનું ઉદાહરણ:
- એક મિત્રે મહારાજ સાહેબને કહ્યું, “હું મારી પત્નીને જરાક કંઈ કહું ત્યાં તે રિસાઈને સીધી પિયર જતી રહે છે!”
- મહારાજ સાહેબે મસ્ત અર્થઘટન આપતા કહ્યું: “અરે ભાઈ, તારું મગજરૂપી ‘બોઈલર’ ફાટી જાય તેના કરતા પત્ની પિયર જતી રહે એ સારું જ છે ને! બોઈલરને ઠંડુ રાખવા માટે આ એક વ્યવસ્થા છે એમ માનીને ખુશ રહે.”
- અર્થઘટન જો સારું હોય તો દરેક ઘટના સારી જ લાગે.
૧૬. ઘટના vs અર્થઘટન (ભગવાન મહાવીર અને ચંડકૌશિકનું ઉદાહરણ):
- ઘટના (Event) આપણા હાથમાં નથી, પણ અર્થઘટન (Interpretation) આપણા હાથમાં છે. જો અર્થઘટન તમારા હાથમાં હોય તો મોક્ષ નિશ્ચિત છે.
- ઉદાહરણ: ભગવાન મહાવીર સ્વામી ગોશાળાને મળ્યા અને ચંડકૌશિક સાપે તેમને ડંખ માર્યો. આ ‘ઘટના’ હતી જે બની ગઈ.
- પણ ભગવાનનું ‘અર્થઘટન’ જુઓ: ભગવાને વિચાર્યું કે, “સારું થયું કે હું ગોશાળાને નહિ પણ ચંડકૌશિકને પહેલા મળ્યો. જો હું આને ન મળ્યો હોત તો આ ક્રોધી સર્પનો ઉદ્ધાર કોણ કરત?”
નિષ્કર્ષ:
આ પ્રવચનનો કેન્દ્રીય અને સૌથી મહત્વનો સંદેશ એ છે કે મનુષ્યનું જીવન ‘કર્મો’ અને ‘ભાવો’ વચ્ચેની રમત છે. દ્રવ્ય (વસ્તુ), ક્ષેત્ર (જગ્યા), કાળ (સમય) અને ભવ (ગતિ) – આ ચારેય પરિસ્થિતિઓ બદલવી સંપૂર્ણપણે આપણા હાથમાં નથી, તે કર્મોના આધીન છે. પરંતુ આ બદલાતી પરિસ્થિતિઓમાં આપણે કેવા વિચાર કરવા, કેવો પ્રતિભાવ આપવો એટલે કે આપણો ‘ભાવ સંસાર’ એ 100% આપણા પોતાના કંટ્રોલમાં છે.
મન એ લાઈટ નથી જે ગમે ત્યાં ફેલાય, મન એક ‘ટોર્ચ’ છે. આપણે જાણીજોઈને જ્યાં ફોકસ કરીએ ત્યાં જ તે જાય છે, એટલે આપણા મનમાં આવતા સારા કે ખરાબ વિચારો આપણી પરમિશનથી જ આવે છે. ધર્મનો સાચો ઉદ્દેશ્ય માત્ર ક્રિયાઓ કરવાનો નથી, પરંતુ ક્રિયાઓની સાથે આપણા અંતઃકરણ (ભાવ) ને ઉચ્ચ કક્ષાએ લઈ જવાનો છે.
ભગવાનની પૂજા કે ભક્તિ કરતી વખતે પણ શ્રેષ્ઠ ઉપકરણો વાપરવા જોઈએ જેથી અંતરના ભાવો શુદ્ધ રહે (જેમ વિમલભાઈએ સોનાની વાટકી વાપરી). જીવનમાં ગમે તેવી કઠિન પરિસ્થિતિ આવે, ભયંકર નુકસાન થાય કે સ્વજનનું કેન્સર જેવી બીમારીથી મૃત્યુ થાય (જેમ મંજુલાબેનનો કિસ્સો), ત્યારે પણ સૌથી મોટી પ્રાથમિકતા ‘ભાવોને ન બગડવા દેવાની’ હોવી જોઈએ.
જો કોઈ સમસ્યાનો ઉકેલ ન હોય, તો તેનો સહજ સ્વીકાર કરી લેવો (જેમ સૂર્યાસ્તનો સ્વીકાર કરીએ છીએ). જીવનમાં બનતી ઘટનાઓ આપણા હાથમાં નથી, પરંતુ તે ઘટનાઓનું અર્થઘટન (Interpretation) જો સકારાત્મક અને ધાર્મિક રીતે કરવામાં આવે, તો કોઈપણ સંસારી આત્મા સમાધિ મરણ અને અંતે મોક્ષ પ્રાપ્ત કરી શકે છે. સાધનાથી સફળતા મળે છે, પણ સમાધિ વિના સાધના અધૂરી છે!